حالت موضوعی | حالت خطی

**naser66** · 18-10-2010 12:59 AM

در آغاز قرن چهارم، دو شخصيت در دو قطر و منطقه، سر بلند كردند و مكتبي را كه در حقيقت مكتب معتدلي ميان اهل حديث و مكتب معتزله بود، پديد آوردند.
يكي از اين دو نفر ابوالحسن اشعري ( 260 – 324) است كه در عراق از مذهب اعتزال توبه كرد، و خود را يار و ياور احمد بن حنبل معرفي نمود، و در عين حال، در مذهب ابن حنبل تصرفاتي پديد آورد، و به تدريج مذهب رسمي‏ اهل سنت شد. همان طور كه مذاهب چهارگانة فقهي به تدريج مذهب اهل سنت گرديدند.
ديگري ابو منصور ماتريدي سمرقندي (250 – 333) كه در مشرق جهان اسلام، به جانبداري از اهل حديث برخاست، و درست همان كاري را انجام دارد كه همتاي او «اشعري» انجام داد، و عجيب اين كه اين دو بنيانگذار، در حالي كه در يك عصر مي‏زيستند و در يك مسير گام بر مي‏داشتند، از كار يكديگر آگاه نبودند.
منطقة شرق اسلامي‏در آن روز، مركز بحثهاي كلامي‏بود، همان طور كه بصره زادگاه اشعري نقطة برخورد آراي عقايد مختلف به شمار مي‏رفت و افكار بيگانگان به هنگام فتوحات اسلامي، از كشورهاي مختلف به صورت افكار وارداتي به جهان اسلام منتقل شده بود.
از نظر فقهي مذهب حنفي در خراسان رواج كامل داشت، در حالي كه مردم بصره بيشتر شافعي بودند از اين جهت، حنفيها گرايش فراواني به ماتريدي پيدا كردند، در حالي كه شافعيها بيش از همه به اشعري گرويدند، ماتريدي قسمتي از انديشه‎هاي كلامي‏خود را از ابو حنيفه گرفته و از كتاب «فقه اكبر» او كه مربوط به عقايد است متأثر مي‏باشد، از اين جهت پيروان بيشتر ماتريدي در خراسان مي‏زيستند و در فقه، حنفي بودند مانند:
1 – فخر الإسلام محمد بن عبدالكريم بَزدَوي (493)
2 – أبو حفص عمربن محمد نسفي (573)
3 – سعد الدين تفتازاني (791)
4 – كمال الدين احمد بياضي (قرن 11)
5 – كمال الدين محمد بن همام الدين (861)
با دقت در تاريخ مكتب ماتريدي، به روشني ثابت مي‏شود كه او انديشه هاي كلامي‏خود را از ابو حنيفه گرفته، زيرا ابو حنيفه پيش از آنكه به فقه بپردازد، داراي حلقة كلامي‏بوده. آنگاه كه با «حماد بن أبي سليمان» رابطه برقرار كرد، بحث كلامي‏را ترك كرد و به فقه پرداخت.
اين تنها ماتريدي نيست كه عقايد كلامي‏خود را از ابوحنيفه گرفته، بلكه معاصر او ابو جعفر طحاوي (321) مؤلف عقايد طحاوية، انديشه هاي كلامي‏خود را از ابو حنيفه گرفته، حتي در آغاز رسالة خود مي‏گويد: اين رساله عقيدة فقهاي امت اسلامي‏است، آنگاه از ابو حنيفه و دو نفر ديگر از تلاميذ معروف او به نامهاي: أبو يوسف و محمد بن حسن شيباني نام مي‏برد. (شرح العقيدة الطحاوية/25)
عبدالقاهر بغدادي مؤلف كتاب «الفرق بين الفرق» در كتاب ديگر خود به نام «اصول دين» ياد آور مي‏شود كه ابو حنيفه كتابي به نام «الفقه الأكبر دارد كه در آنجا ردّي بر قدريه نگاشته است و در رسالة ديگر، قول اهل سنت در مسأله‏اي (مقصود «تقارن قدرت با فعل يا تقدم آن بر فعل» است را تأييد كرده است البته رسائل موروث از ابي حنيفه بيش از اين دو رساله است كه او يادآور شده است.
از آنجا كه مسائل كلامي ‏در رساله هاي ابو حنيفه فاقد نظم و انسجام بود، كمال الدين بياضي، در قرن يازدهم اسلامي به تنظيم اين مسائل پرداخت، و كتابي به نام «اشارات المرام من عبارات الإمام» نوشت، و در آن كتاب مي‏گويد: من اين مسائل را از كتابهاي: 1ـ الفقه الأكبر 2 ـ الرسالة 3 ـ الفقه الأبسط 4 ـ كتاب العالم و المتعلم 5 ـ الوصية كه همگي از ابو حنيفه به وسيلة مشايخ نقل شده است تنظيم نمودم. (اشارات المرام/21ـ 22)
از مجموع آنچه كه يادآور شديم، روشن مي‏شود كه ريشه هاي «مكتب ماتريدي» باسند خاصي به ما تريدي و به گونه‏اي به ابو حنيفه مي‏رسد، اين مكتب، يك منهج معتدل ميان اهل حديث و اعتزال مي‎باشد. حتي اين مكتب، به شيوة تعقل و اعتزال نزديكتر است تا به مكتب اهل حديث.