روستای فدک در فاصله ی 140 کیلومتری مدینه واقع است که ساکنان آن یهودی بودند.در سال هفتم هجری بعداز فتح قلاع خیبرتوسط مسلمانان، چون خبر آن به یهودیان فدک رسیدشخصی را به حضور پیامبر فرستادند و پیشنهاد صلح دادند واز پیامبر خواستند چون به کار کشاورزی آشناترازمسلمانان هستند در آن جا بمانند به این شرط که نصف محصولات و اراضی خود را به مسلمانان بدهندپیامبر پیشنهاد آن ها را بذیرفت. چون فدک بدون لشکرکشی وپیکار به تصرف مسلمانان درآمدو تسلیم شدجزء اموال خالصه پیامبردرآمد ومسلمانان در آن هیچ گونه حقی نداشتندپیامبردر آمد فدک را به مصرف فقرای در راه مانده می رساند.

پس از نزول آیه ی شریفه ی « وات ذالقربی حقه »پیامبر به فرمان خدا فدک رابه حضرت زهرا بخشید .روایاتی نشانگر آن است که پیامبردرزمان حیات خود فدک را به حضرت زهرا(س) واگذارکرد. ازجمله عطیه می گوید:پس ازنزول« آِیه ی وات ذالقربی وحقه» پیامبر زهرا(س) را فرا خواندوفدک را به او بخشید.
حضرت علی(ع)به عثمان بن حنیف والی خود در بصره نوشت :«ازهرآنچه آسمان برآن سایه افکنده بودتنها فدک دراختیارما بود.
هنگامی که ابوبکربه خلافت رسیدوزمام امور مسلمانان را بدست گرفت فدک را جزء اموال عمومی اعلام کردوزمانی که حضرت زهرا فدک را مطالبه نمودابوبکر پاسخ داد:فدک از اموال عمومی مسلمانان بوده وبه رسول خدا تعلق نداشته ودرآمدش درراه جهاد با کفاروانفاق در راه خدا مصرف می شده است.

اولین مرحله ی قیام حضرت زهرا(س)پس ازاخراج نماینده ی خوداز فدک فرستادن شخصی نزدابوبکر وطلب کردن ماترک بیامبردر مدینه وبرگرداندن فدک وباقی مانده ی خمس خیبر بود.ابوبکر درپا سخ زهرا(س) گفت :پیامبر خود گفته که ما پيامبران ارثی به جا نمی گذاریم آن چه ازما باقی می ماند صدقه است و من همان گونه عمل می کنم که رسول خدا عمل کرد.واین گونه ابوبکر در باز گرداندن حق فاطمه خوداری ورزید. ازجمله کسانی که در مورد این سخن ابوبکر شهادت ناحق دادند وفاطمه را ازحق خود محروم ساختند عایشه همسر پیامبر وحفصه دختر عمر (همسر پیامبر)بودند. دومین مرحله ی قیام فاطمه (س) ایراد سخنرانی در مسجدالنبي بود.غصب فدک فرصتی مناسب بودتا فاطمه(س)رسالت خویش رادربرابرخدا وبندگانش به انجام برساند.قیام او در فضای مادیات ویا قطعه زمین فدک نمی گنجیدو می دانست که به زودی با این دنیاوداع خواهد کرد.

بدون تردید انگیزه ی ابوبکر ازتصرف فدک زاییده ی شرایط سیاسی زمان بود.ابوبکروهم چنین عمر پس از خلافت خواستند با تصرف فدک حضرت علی (ع)را از نظر اقتصادی ضعیف سازنندتابه دنبال آن دچار ضعف اجتماعی و نظامی گرددوازطرفی ابوبکربا این ترفند سیاسی دراذهان مردم این فکررا ترویج می کرد که برای اجرای عدالت واحکام اسلام حتی اهل بیت پیامبر را با سایر مردم برابر می داند وبا پابمال کردن حقوق اهل بیت به حکومت نا مشروع خود مشروعیت بخشید.
واقدی می نویسد: عمربن خطاب در در دوران خلافت خود تصمیم گرفت یهودیان فدک را به سرزمین شام تبعید کند و نیمی ازبهای زمین های خیبر را که بالغ بر پنجاه هزاردرهم عراقی بود به آن ها پرداخت نمود.
در زمان خلافت عثمان فدک به عنوان تیول به مراون بن حکم واگذارشد.در زمان خلافت معاویه فدک بین مروان بن حکم وعمربن عثمان ویزید تقسیم شد. تا این که در زمان عمربن عبدالعزیزاموی فدک به ورثه ی پیامبر وآل علی واگذارگردید پس ازوفات عمربن عبدالعزیز باردیگر فدک ازدست خاندان فاطمه خارج گشت تا مدت دویست سال فدک چندین بار دست به دست گردید تا این که مامون در سال210ه.ق فدک را به فرزندان فاطمه باز گرداند.
مامون در نامه ای به جعفربن قثم فرماندار مدینه نوشت:واگذاری فدک به حضرت فاطمه در زمان پیامبر امری آشکار وشناخته شده بود و خاندان پیامبر در آن اختلافی نداشتند.

منابع :
1- قرآن کریم سوره ی روم آیه 38
2-معجم البلدان،تالیف شهاب الدین یاقوت حموی،جلد چهارم ص238
3-فتوح البلدان، تالیف ابی الحسن بلاذری ص38
4- شرح نهج البلاغه، تالیف ابن ابی الحدید معتزلی جلد شانزدهم ص216
5- تاریخ صدر اسلام، تالیف اصغر منتظرالقائم ص 207
6- ملکه ی اسلام فاطمه زهرا(س)، تالبف خلیل کمره ای ص11
7 - فروغ ابدیت، تالیف جعفرسبحانی جلد دوم ص 669
8- فدک در تاریخ، تالیف سید محمد باقر صدر، ترجمه محمود عابدی ص 189

حكمت بخشش فدك به فاطمه (س) چیست؟

اندك مدتى پس از فتح فدك، پيامبر از جانب خداوند مأموريت يافت تا حق اقرباى خويش را بديشان بپردازد: و ءات ذا القربى حقه. [ اسراء (17): 25. ] در پى نزول اين آيه، پيامبر از جبرئيل پرسيد: منظور از «ذاالقربى» چه كسانى مى باشد و حق ايشان چيست؟!
جبرئيل از جانب خداوند عرضه داشت: «فدك را به فاطمه عطا كن!» [ فنزل: «و آت ذا القربى حقه». قال: و ما هو؟! قال: اعط فاطمة فدكا و هى من ميراثها من امها خديجة... فحمل اليها النبى صلى الله عليه و آله ما اخذ منه و اخبرها بالآيه. بحارالانوار: ج 29، ص 118. المناقب: ج 1، ص 142. ] پيامبر بلافاصله حضرت زهرا عليهاالسلام را فراخواند و فرمود: خداوند فدك را براى پدرت فتح كرد و چون لشكر اسلام آن جا را فتح نكرده اند، هيچ سهم و نصيبى از آن نمى برند و مالكيت آن به اذن خداوند از آن من است تا خواست خداوند را درباره ى آن اجرا گردانم. هم اكنون دستور خداوند بر عطاى فدك بر تو نازل شده و از سوى ديگر، مهريه ى مادرت، خديجه، بر عهده ى پدرت مانده است. پدرت به دستور خداوند و در قبال مهريه ى مادرت، فدك را به تو عطا مى كند. آن را براى خود و فرزندانت بردار و مالك آن باش! [ فقال (ص) يا بنى ان الله قد افاء على ابيك بفدك واختصه بها، فهى له خاصة دون المسلمين افعل بها مااشاء و انه قد كان لامك خديجة على ابيك مهر و ان أباك قد جعلها لك و انحلتكها لك و لولدك بعدك. بحارالانوار: ج 29، ص 116. الخرائج: ص 25. ]

فاطمه ى زهرا (س) به پدر عرضه داشت: شما بر جان و مال من صاحب اختياريد و تا شما زنده ايد، نمى خواهم در آن تصرفى داشته باشم. پيامبر فرمود ترس من از آن است كه نااهلان، تصرف نكردن تو را در زمان حياتم بهانه اى قرار دهند و بعد از من، آن را از تو منع نمايند. فاطمه عرضه داشت: پس آن گونه كه صلاح مى دانيد، عمل نماييد. [ فقالت: لست احدث فيها حدثا و انت حى انت اولى بى من نفسى و مالى لك. فقال: اكره ان يجعلوها اليك سبه فيمنعوك اياها من بعدى فقالت: انفذ فيها امرك. بحارالانوار: ج 29، ص 118، حديث 11. المناقب: ج 8، ص 142. ]

پيامبر، ورقه اى خواست و اميرالمؤمنين عليه السلام را فراخواند و از او خواست تا سند مالكيت فدك را براى حضرت زهرا (س)، به عنوان اعطايى پيامبر، تنظيم نمايد. و آن گاه پيامبر (ص)، على عليه السلام و ام ايمن را بر اين امر شاهد گرفت و پس از شهادت دهى ام ايمن، در شأن او فرمود: «ام ايمن زنى از زنان اهل بهشت است». [ فدعا باديم و دعا على ابن ابى طالب فقال: اكتب لفاطمة عليهاالسلام بفدك نحلة من رسول الله، فشهد على ذلك على ابن ابى طالب (ع) و مولا لرسول الله و ام ايمن. فقال رسول الله: ان ام ايمن امرأة من اهل الجنة. بحارالانوار: ج 29، ص 116. الخرائج: ص 25. ] سپس پيامبر، مردم را به منزل حضرت زهرا فراخواند و به آنان خبر داد كه فدك از آن فاطمه است و در همان جا اولين درآمد فدك را به عنوان اهدايى فاطمه عليهاالسلام بين مردم تقسيم فرمودند و بدين صورت مالكيت فاطمه عليهاالسلام بر فدك را رسميت بخشيدند. [ فجمع الناس الى منزلها و اخبرهم أن هذا المال لفاطمة. ففرقه فيهم و كان كل سنة كذلك و تأخذ منه قوتها.... بحارالانوار: ج 29، ص 118. المناقب: ج 1، ص 142. ]

در پى اين بخشش حضرت زهرا عليهاالسلام نماينده اى از جانب خويش براى فدك تعيين نمود و كارمندانى را تحت فرمان او سپرد تا پس از محاسبه ى دقيق و پرداخت حق الزحمه ى كارگران، سود خالص آن را خدمت آن حضرت تقديم نمايند. در طول چهار سال مالكيت پر افتخار حضرت زهرا عليهاالسلام تمام درآمد ساليانه ى فدك كه بالغ بر 120000 سكه ى طلا مى شد [ و جاء اهل فدك الى النبى، فقاطعهم على اربعه و عشرين الف دينار فى كل سنه. بحارالانوار: ج 29، ص 116، حديث 10 و ج 17، ص 378، حديث 46. اثبات الهدات: ج 2، ص 116، حديث 515. ] ،به دست سخاوتمند آن حضرت در امور خير و سامان بخشى به زندگى نيازمندان مصرف مى گشت.

موفق باشید

آيا اين واقعيت دارد كه در سال 210هجري مأمون , فدك رابه ورثهء حضرت زهرا3برگرداند؟

ممنوعيت فرزندان فاطمه از فدك در زمان خليفهء اوّل پي ريزي شد و پس از درگذشت علي 7عاويه زمام امور را به دست گرفت و فدك را ميان سه نفر: مروان و عمرو بن عثمان و يزيد تقسيم نمود. در دوران خلافت مروان همهء سهام در اختيار او قرار گرفت و او به فرزندش عبدالعزيز بخشيد. او نيز آن را به فرزندش عمربن عبدالعزيز داد, و وي فدك را به فرزندان زهرا3باز گردانيد و پس از فوت وي خلفاي بعدي فدك را از دست بني هاشم گرفتند.

در دوران خلافت بني عباس نيز فدك در دست آنان نوسان عجيبي داشت , مثلاًسفّاح آن را به عبدالله بن الحسن واگذار كرد و پس از وي منصور دوانيقي آن را باز گرفت , ولي فرزنداو مهدي عباسي آن رابه اولاد زهرا3بازگردانيد و پس از او موسي و هارون روي مصالح سياسي , آن را از دست آنان گرفتند, تا آن كه در زمان ماهون رسماًطي تشريفاتي حق را به صاحبانش واگذار نمود.(1) امّا تاريخي كه براي ردّ فدك به صاحبانش ذكر كرده ايد, در جايي نيافتيم .

پـاورقي :
1.جعفر سبحاني , فروغ ابديت , ج 2 ص 474