حالت موضوعی | حالت خطی

***محمد آسیابانی*** · 26-01-2010 06:31 PM

علت و معلول
كهن‏ترين مساله فلسفه، مساله علت و معلول است. در هر سيستم فلسفى نام علت و معلول برده مى‏شود، بر خلاف اصالت وجود يا وجود ذهنى كه در برخى سيستمهاى فلسفى جايگاه بلندى دارد و برخى از سيستمهاى فلسفى ديگر كوچكترين آگاهى از آن ندارند و يا بحث قوه و فعل كه در فلسفه ارسطو نقش مهمى ايفا مى‏كند و يا بحث ثابت و متغير كه در فلسفه صدرالمتالهين مقام شايسته‏اى يافته است.
عليت نوعى رابطه است ميان دو شى‏ء كه يكى را علت و ديگرى را معلول مى‏خوانيم، اماعميق‏ترين رابطه‏ها. رابطه علت و معلول اين است كه علت وجود دهنده معلول است. آنچه معلول از علت دريافت مى‏كند تمام هستى و واقعيت ‏خويش است، لهذا اگر علت نبود معلول نبود. ما چنين رابطه‏اى در جاى ديگر سراغ نداريم كه اگر يكى از دو طرف رابطه نبود ديگرى هم نبود. عليهذا نياز معلول به علت، شديدترين نيازها است. نياز در اصل هستى. بنابر اين اگر بخواهيم علت را تعريف كنيم بايد بگوئيم: «آن چيزى كه معلول در كيان و هستى خود به او نيازمند است‏»
از جمله مسائلى كه در باب علت و معلول هست اين است كه هر پديده‏اى معلول است و هرمعلولى نيازمند به علت است پس هر پديده‏اى نيازمند به علت است. يعنى اگر چيزى در ذات خود عين هستى نيست و هستى او را عارض شده و پديد آمده است ناچار در اثر دخالت عاملى بوده است كه آن را علت مى‏ناميم، پس هيچ پديده‏اى بدون علت نيست. فرضيه مقابل اين نظريه اين است كه فرض شود، پديده‏اى بدون علت پديد آيد، اين فرضيه به نام صدفه يا«اتفاق‏» ناميده مى‏شود. فلسفه اصل عليت را مى‏پذيرد و به شدت نظريه «صدفه‏» و «اتفاق‏» رارد مى‏كند.
اينكه هر پديده‏اى معلول و نيازمند به علت است مورد اتفاق فلاسفه و متكلمين است ولى متكلمين چنين پديده‏اى را به «حادث‏» تعبير مى‏كنند و فلاسفه به «ممكن‏»، يعنى متكلمين مى‏گويند هر «حادث‏» معلول و نيازمند به علت است و فلاسفه مى‏گويند هر «ممكن‏» معلول ونيازمند به علت است و اين دو تعبير مختلف نتيجه‏هاى مختلف مى‏دهد.
مساله ديگر در باب علت و معلول اين است كه هر علتى فقط معلول خاص ايجاد مى‏كند نه هرمعلولى را. و هر معلولى تنها از علت ‏خاص صادر مى‏شود نه از هر علتى. به عبارت ديگر ميان موجودات جهان وابستگي هاى خاصى هست پس هر چيز منشاء هر چيزى نمى‏تواند بشود وهر چيزى ناشى از هر چيزى نمى‏تواند باشد. ما در تجربيات عادى خود به اين حقيقت جزم داريم كه مثلا غذا خوردن علت ‏سير شدن است و آب نوشيدن علت‏سيراب شدن و درس خواندن علت با سواد شدن. لهذا اگر بخواهيم به هر يك از معلولات نامبرده دست بيابيم به علت‏خاص خودش متوسل مى‏شويم. هيچگاه براى سير شدن به آب نوشيدن يا درس خواندن متوسل نمى‏گرديم و براى با سواد شدن غذا خودرن را كافى نمى‏دانيم.
فلسفه ثابت مى‏كند كه در ميان تمام جريانات عالم چنين رابطه مسلمى وجود دارد و اين مطلب را به اين تعبير بيان مى‏كند:
«ميان هر علت با معلول خودش سنخيت و مناسبت‏خاصى حكمفرما است كه ميان يك علت و معلول ديگر نيست‏».
اين اصل مهمترين اصلى است كه به فكر ما انتظام مى‏بخشد و جهان را در انديشه ما، نه به صورت مجموعه‏اى هرج و مرج كه در آن هيچ چيزى شرط هيچ چيزى نيست، بلكه به صورت دستگاهى منظم و مرتب در مى‏آورد كه هر جزء آن جايگاه مخصوص دارد و هيچ جزئى ممكن نيست در جاى جزء ديگر قرار گيرد.
مساله ديگر در باب علت و معلول اين است كه در فلسفه ارسطو علت چهار قسم است: علت فاعلى، علت غائى، علت مادى، علت صورى در مصنوعات بشرى اين چهار علت به خوبى صادق است: مثلا اگر خانه‏اى بسازيم، بنا و عمله علت فاعلى است و سكونت در آن خانه، علت غائى است و مصالح آن خانه علت مادى است و شكل ساختمان كه متناسب با مسكن است نه مثلاً با انبار يا حمام يا مسجد علت صورى است.
از نظر ارسطو هر پديده طبيعى، مثلا يك سنگ، يك گياه يك انسان هم عيناً داراى چهارعلت مزبور هست.
از جمله مسائل علت و معلول اين است كه علت در اصطلاح علماء طبيعى يعنى در اصطلاح طبيعيات با علت در اصطلاح الهيات علماء علم الهى اندكى متفاوت است از نظر علم الهى كه اكنون آن را به نام «فلسفه‏» مى‏خوانيم علت عبارت است از وجود دهنده، يعنى فلاسفه چيزى را علت چيز ديگر مى‏خوانند كه آن چيز وجود دهنده چيز ديگر بوده باشد و گرنه آن را علت نمى‏خوانند و احياناً آن را «معد» مى‏خوانند ولى علماء علوم طبيعى حتى در موردى كه رابطه ميان دو چيز صرفاً رابطه تحريك و تحرك است كلمه علت اطلاق مى‏كنند. عليهذا دراصطلاح علماء طبيعى بنا علت‏خانه است زيرا بنا به وسيله يك سلسله نقل و انتقالها بالاخره منشا ساختن يك خانه شده ولى علماء علم الهى هرگز بنا را علت‏خانه نمى‏خوانند زيرا بنا به وجود آورنده خانه نيست، بلكه مصالح خانه قبلا وجود داشته است و كار بنا فقط اين بوده كه به آنها سازمان داده است. همچنين پدر و مادر نسبت به فرزند بر حسب اصطلاح علماء علوم طبيعى علت‏شمرده مى‏شوند ولى بر حسب اصطلاح فلسفه آنها «مقدمه‏» «معد» و «مجرا»ناميده مى‏شود، علت‏شمرده نمى‏شوند.
مساله ديگر در باب علت و معلول اين است كه سلسله علل (البته علل به اصطلاح فلاسفه نه علل به اصطلاح علماى طبيعى، يعنى علل وجود نه علل حركت) متناهى است و محال است نامتناهى باشد يعنى اگر وجود يك شى‏ء صادر از علتى و قائم به علتى باشد و وجود آن علت نيز قائم به علت ديگر، و وجود آن علت نيز قائم به علت ديگر باشد ممكن است هزارها وميليونها و يا ميلياردها علت و معلول به اين ترتيب هر كدام صادر از ديگرى باشد و بالا برود،ولى در نهايت امر به علتى منتهى مى‏گردد كه آن علت قائم بالذات است و قائم به علتى ديگرنيست زيرا تسلسل علل غير متناهيه محال است. فلاسفه براهين زيادى اقامه مى‏كنند بر امتناع تسلسل علل غير متناهيه، و اين تعبير را مخفف مى‏كنند و مى‏گويند: تسلسل علل محال است. و غالبا تعبير را از اين هم مخفف‏تر مى‏كنند و مى‏گويند تسلسل محال است و البته مقصود اين است كه تسلسل علل غير متناهيه محال است.
كلمه تسلسل از ماده «سلسله‏» است كه به معنى زنجير است، پس تسلسل يعنى زنجيره شدنعلل غير متناهيه. فلاسفه نظام و ترتيب علل و معلولات را به حلقات زنجير كه به ترتيب پشت‏سر يكديگر قرار گرفته‏اند، تشبيه كرده‏اند.

***محمد آسیابانی*** · 07-07-2010 02:18 AM

ذز فلسفه ارسوط علت چهار قسم است:
1)علت فاعلی
2)علت غایی
3)علت مادی
4)علت صوری
از نظر ارسطو هر پدیده های مثل یک سنگ، گیاه، انسان و ... دارای چهار علت مذبور است. اما این تقسیم بندی از علت ها را ما بیشتر در مصنوعات بشری با آن سر و کار داریم. به عنوان نمونه برای ساخت خانه می توان 4 علت فوق را در موارد زیر خلاصه کرد:
علت فاعلی: بنا و کارگر
علت غایی(هدف کار): استفاده از آن خانه
علت مادی: مصالح ساختمانی
علت صوری: شکل و ظاهر ساختمان

07-07-2010 02:47 AM

در سوره طلاق آیه 3 خداوند می فرماید: «و من یتوکل علی الله فهو حسبه؛ هر کس به خدا توکل کند، خداوند او را کفایت می کند»، یعنی به هیچ سببی از سبب های ظاهری احتیاجی نیست و سپس می گوید: «ان الله بالغ امره؛ یعنی خداوند فرمان خودش را به نتیجه و به واقعیت می رساند». ولی برای آنکه مردم خیال نکنند حساب علت و معلول و اندازه گیری در کار عالم نیست و احیانا خداوند کاری را بدون رابطه علت و معلول انجام می دهد، بلافاصله می فرماید: «قد جعل الله لکل شیء قدرا»؛ یعنی برای هر چیزی حد و اندازه ای و رابطه ای قرار داده است ولی آن رابطه را تنها خدا می داند.
اینکه هر وقت خدا اراده کند چیزی را انجام می دهد که هیچ یک از اسبابی که بشر می شناسد دخالت ندارد از این جهت است که اینها پوشش ها هستند و اسباب واقعی نیستند و خدا خودش می داند که سبب واقعی چیست. خداوند هر گاه اراده کند، اشخاصی را به رازهای علت و معلول آشنا می سازد و اگر کسی از ناحیه پروردگار به این رازها آشنا گردید می تواند هر گونه تصرفی در کار عالم بکند بدون آنکه امری بر خلاف نظام علت و معلول انجام داده باشد. این است معنای آنچه که در روایت آمده است که بنده خدا آنقدر به پروردگارش نزدیک می گردد که خدا چشم او می شود که با آن می بیند و گوش او که با آن می شنود و دست او که با آن کار می کند.

رضا1389 · 14-07-2010 02:56 AM

جناب مدیر اطلاع رسانی پایگاه .... اینکه فرمودید در روایات آمده که....شاید درست باشد اما به شکل یقین آور درست نیست چرا که در روایات آمده و نه در قرآن. ایا تصور نمیکنید این روایت میتوانست در قرآن باشد و یا بنوعی تفسیری از قرآن کریم؟ از یکی از آیات یا سور ؟
متاسفانه در برخی کتب بوفور مشاهده میکنیم که روایات را بیش از قرآن بها میدهند.گاهی روایات از غیر معصوم صادر شده.برای نمونه مواردی که در مفاتیح نوشته شده است.با تشکر

bolanda · 14-07-2010 06:45 PM

با درود!
ابتدا میخواستم بپرسم: هدف نهائی از بحث علت و معلول چیست؟ یعنی با این بحث نهایتا چه چیزی قرار است اثبات شود؟
سپاسگزارم

**هم ولایتی** · 14-07-2010 06:53 PM

سلام بر شما دوست عزیز

در یک جمله کوتاه می توانم بگویم هدف از طرح مباحثی همچون علت و معلول که از مباحث علم منطق به شمار می آید پی بردن و کشف علت و سبب رخدادها و رویدادهاست . اینکه در طبیعت هر واکنشی قطعا دارای کنشی می باشد و هیچ رویدادی بی دلیل شکل نمی گیرد .

موفق باشید

bolanda · 14-07-2010 07:40 PM

(14-07-2010 06:53 PM)هم ولایتی نوشته شده توسط: سلام بر شما دوست عزیز

در یک جمله کوتاه می توانم بگویم هدف از طرح مباحثی همچون علت و معلول که از مباحث علم منطق به شمار می آید پی بردن و کشف علت و سبب رخدادها و رویدادهاست . اینکه در طبیعت هر واکنشی قطعا دارای کنشی می باشد و هیچ رویدادی بی دلیل شکل نمی گیرد .

موفق باشید

بله گرامی تا این حد را میتوانم بفهمم و فکر نمیکردم اینقدر کوتاه پاسخ بدهید. منظورم این بود که چرا این بحث در مورد خدا مطرح میشود و برای اثبات خدا از آن استفاده میکنند؟ آیا اثبات وجود خدا با استفاده از قانون علت، بایستی چه نتایجی را بدست بدهد؟
من بسیار تشکر میکنم.

**هم ولایتی** · 14-07-2010 07:47 PM

سلام

برای اثبات هر چیزی قوانین و اسباب منطقیش لازم است . و از منطقی ترین و محکم ترین قوانین در اثبات وجود خداوند همین قانون است . نتیجه نهاییش اثبات خداوند از طریق نشانه های ملموسش است . از طریق آن چیزی که بنده و شما آن را درک می کنیم .

ببخشید کوتاه بود .

موفق باشید

bolanda · 15-07-2010 04:54 AM

بله خیلی کوتاه بود. تقریبا حرف مرا تکرار کردید. منظورم اینست که با این ترتیب مطمئن شدم که این بحث فقط برای اثبات وجود خدا است و هیچگونه الزامی ایجاد نمیکنه برای پرستش خدا... اینطور نیست؟
یعنی آنکه در این قانون هیچ حرفی برای اون کسی که خدا رو باور داره، اما نمیخواد بهش تسلیم بشه وجود نداره؟

**naser66** · 15-07-2010 08:17 AM

(15-07-2010 04:54 AM)bolanda نوشته شده توسط: بله خیلی کوتاه بود. تقریبا حرف مرا تکرار کردید. منظورم اینست که با این ترتیب مطمئن شدم که این بحث فقط برای اثبات وجود خدا است و هیچگونه الزامی ایجاد نمیکنه برای پرستش خدا... اینطور نیست؟
یعنی آنکه در این قانون هیچ حرفی برای اون کسی که خدا رو باور داره، اما نمیخواد بهش تسلیم بشه وجود نداره؟

به نام خدا
با سلام
علت و معلول یکی از راه های اثبات وجود خداست و لیکن پرستش وی را به دنبال نمی آورد.
برای پرستش خداوند متعال روش های دیگری وجود دارد. در ضمن برای خداباوران هیچ گاه از برهان علت و معلول استفاده نمی شود. بلکه فطرتاً خداباوران خداوند متعال را باور دارند و وی را عبادت می کنند.
برهان علت و معلول فقط برای اثبات وجود خدا برای معاندین است.