نقش لقمه حرام در زندگي
انسان موجودي است داراي دو بعد روحاني و جسماني كه بين اين دو رابطه تنگاتنگي وجود دارد؛ زيرا هم امور مربوط به جسم، روح انسان را تحت تأثير قرار مي دهد و هم مسايل روحي مانند غم و اندوه باعث بروز بيماري هاي جسمي در انسان مي شوند. كسب و درآمد حلال يا حرام و به عبارتي لقمه حلال يا حرام از جمله مسائلي است كه ابعاد وسيعي از زندگي انسان را تحت تأثير قرار مي دهد. به همين دليل پرهيز از لقمه حرام با اهميت فراواني در آيات و روايات ذكر شده است. در نوشتار حاضر پيرامون نقش لقمه حرام در زندگي با نگاهي به قرآن و روايات سخن گفته شده كه با هم آن را از نظر مي گذرانيم.
اهميت پرهيز از مال حرام
خداوند در قرآن اصحاب كهف را به عنوان الگو براي انسان هاي پاك سرشت و حق جو معرفي مي كند و ازجمله كارهاي آنها كه مي تواند براي همگان سرمشق قرار گيرد، تهيه غذاي پاك و حلال است؛ آنان وقتي از خواب 309 ساله برخاستند، به شدت احساس گرسنگي كردند، اما با اين حال به مأمور تهيه غذا توصيه مي نمودند هر غذايي را نخرد، بلكه بين فروشندگان بگردد و از كسي غذا تهيه كند كه غذايش از همه پاك تر و حلال تر باشد: «فلينظر ايها ازكي طعاما» (كهف/ 19) اين نكته جالب توجه است كه آنان درحالي كه بسيارگرسنه بودند،اولين چيزيكه موردتوجه قراردادند، نوع ومقدار غذا نبود، بلكه حلال و پاك بودن آن برايشان حائز اهميت بود.
(محسن قرائتي، تفسير نور، ج 7، ص 154)
لقمه حرام تنها شامل خوردن غذاي حرام نيست بلكه براساس روايات، مصاديق متعددي دارد كه برخي از آنها عبارتند از: رباخواري، خوردن مال يتيم، كم فروشي، نپرداختن خمس و زكات، كم كاري در قبال دريافت حقوق و دستمزد، فريب در معامله، زيرميزي، رشوه خواري و... خداوند در قرآن مي فرمايد: «اي مردم از آنچه در زمين، حلال و پاكيزه است بخوريد و گام هاي شيطان را دنبال نكنيد كه او براي شما دشمني آشكار است؛ پس مبادا به پيروي از شيطان آنچه را خدا حلال كرده، حرام بشماريد و آنچه را حرام كرده است روا بدانيد»سوره بقره آيه 168
همچنين قرآن كريم در آيات مختلفي با استفاده از جمله «كلوا من طيبات» به انسان دستور داده است تا فقط و فقط از غذاهاي پاكيزه و حلال تغذيه كند. در برخي روايات نيز آمده «اذا وقعت اللقمه من الحرام في جوف العبد لعنه كل ملك في السماوات والارض و مادامت اللقمه في جوفه لاينظرالله اليه» وقتي لقمه حرام وارد بدن انسان شود همه فرشتگان آسمان و زمين او را لعنت مي كنند و تا زماني كه لقمه در درون او باشد، خداوند به او نظر نمي كند.(بحار، ج 63، ص 314)
اين روايت با لحن شديدش انسانها را از خوردن لقمه حرام نهي مي كند و عواقب بد آن را متذكر مي شود. بدي اين عمل آن قدر زياد است كه تمامي فرشتگان براو لعنت مي فرستند و خواهان دوري او از رحمت الهي هستند و خداوند چنين بنده اي را نگاه هم نمي كند.
آثار و پيامدهاي لقمه حرام
درآمدهاي نامشروع و خوردن لقمه حرام آثار فراواني دارد كه به پاره اي از آنها اشاره مي شود:
1- پذيرفته نشدن نماز و عبادات
كسي كه مال حرام مي خورد، ممكن است نماز بخواند، روزه بگيرد و ساير عبادات را انجام دهد، غافل از اينكه مال حرام سبب تباهي اعمال او مي شود. در روايتي از رسول اكرم(ص) آمده است: «من اكل لقمه حرام لم تقبل له صلاه اربعين ليله ؛ كسي كه لقمه حرامي بخورد، تا چهل شبانه روز نمازهايش قبول نمي شود.»(بحار، ج 36، ص 413)
چنين فردي حتي اگر با استفاده از مال حرام توفيق حج و عمره هم پيدا كند، از او پذيرفته نمي شود. امام باقر (علیه السلام) فرمود : «لا يقبل الله عزوجل حجا و لا عمره من مال حرام» خداوند حج و عمره اي را كه از مال حرام باشد، نمي پذيرد.(بحار، ج 39، ص 361)
2- مستجاب نشدن دعا
مطابق روايات تا وقتي كه حق ديگران در داخل مال كسي باشد، دعاي او مستجاب نمي شود. خداوند دعاي بندگان خود را به اجابت مي رساند مگر دعاي انسان حرامخوار. (وسايل الشيعه، ج 7، ص 541) در روايت ديگري آمده است: «من احب ان يستجاب دعاؤه فليطيب مطعمه و مشربه؛ كسي كه دوست دارد دعايش مستجاب شود طعام و كسب خود را از حرام پاك كند.»(بحار، ج 09، ص 273)
3- نسل فاسد
فردي كه لقمه حرامي را به منزل مي برد، خانواده خويش را از سعادت دور مي كند و فرزندي كه در چنين خانواده اي متولد ميشود، روي سعادت را نمي بيند. كسي كه نطفه اش از حرام منعقد شده، به فساد و تباهي گرايش داشته و فاسد خواهد شد.
(اطيب البيان في تفسير القرآن، ج 01، ص: 8)
از امام صادق(ع) نقل شده است: «كسب الحرام يبين في الذريه؛ مال حرام در فرزندان آشكار مي شود.»(كافي، ج 5، ص421)
علاوه بر موارد فوق، براي خوردن مال حرام آثار ديگري نيز ذكر شده است كه از جمله دل را سياه مي كند و قلب را سخت ميكند. موجب مي شود انسان خدا را فراموش كند و ديگر اينكه شيطان را مسلط مي كند.(اطيب البيان في تفسير القرآن، ج 01،ص:48)
راهكارهاي اصلاحي
خداوند متعال هميشه با آغوش باز بندگان توبه كار خود را مي پذيرد. بندگاني كه از گناهانشان پشيمان شده اند و قصد اصلاح خويش را دارند. آنان كه دسترسي به مال حرام دارند اما به خاطر خدا از آن پرهيز مي كنند، پاداش خود را از خدا خواهند گرفت. امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «ثلاث من كن فيه زوجه الله من حور العين: ... رجل اشرف علي مال حرام فتركه لله؛ سه ويژگي است كه در هر كس باشد خدااورا به ازدواج حورالعين درمي آورد كه يكي از آنها كسي است كه به مال حرام دست يابد ولي براي خدا آن را ترك كند.
(وسايل الشيعه، ج 21، ص 971)
در روايت ديگري آمده: «العباده سبعون جزءا افضلها طلب الحلال؛ عبادت هفتاد جزء دارد كه با فضيلت ترين آنها طلب حلال است.
(كافي، ج 5، ص 87).
درحالات اهل بيت (علیهم السلام) ذكر شده است كه براي كسب روزي حلال تلاش مي كردند و آن را نوعي عبادت و جهاد ميشمردند.
(مرتضي مطهري، مجموعه آثار، ج 81، ص 732)
بديهي است كه مسئله حق الناس بسيار مهمتر و سخت تر از حق الله است؛ زيرا اميد است خداوند با وسعت لطف و كرم خويش، از حق خود درگذرد، اما مردم ممكن است از يك ريال هم صرف نظر نكنند. حق الناس از جمله سؤالاتي است كه انسان ها مي بايست در قيامت در مورد آن پاسخ دهند. توجه به اين نكات مي تواند بازدارنده باشد. در مورد بازپرداخت حق الناس و مالي كه از راه حرام به دست آمده، چهار حكم وجود دارد:
1- اگر مقدار حرام معلوم و صاحبش هم معلوم باشد، بايد آن را به صاحبش برگرداند يا با او مصالحه نمايد.
2- اگر مقدار مال معلوم و صاحبش مجهول باشد، بايد از جانب صاحبش رد مظالم دهد.
3- اگر مقدار مال مجهول و صاحبش معلوم است، بايد مصالحه نمايند.
4- اگر مقدار مال و صاحب آن، هر دو مجهول باشند، بايد خمس مالش را بدهد. (اطيب البيان في تفسير القرآن، ج 01، ص: 48)


--------------------------------------------------------------------------------