حالت موضوعی | حالت خطی

**naser66** · 14-10-2009 11:33 PM

در فرق مختلف اسلامی به عدل الهی از دیدگاه های مختلفی پرداخته شده است.اختلاف متکلمان بیشتر در تفسیری است که از مفهوم عدل صورت می گیرد. اشاعره( گروهی از اهل سنت) معتقدند که نباید«عدل» را یکی از صفات خدا به حساب آورد. زیرا این مسئله منجر به محدودیت افعال حضرت حق می گردد یعنی اگر این صفت را برای خدا قائل شویم لازم می آید که او را در کارهایش محدود کنیم و محدودیت با ذات خداوند تناقض دارد. اشاعره عدل را یک صفت ضروری برای خدا نمی دانند بلکه آن را امری نسبی می پندارند، یعنی هر آنچه که خدا انجام می دهد« عدل» است هر چند از نظر عقلی ظلم به حساب آید.
ولی تفسیر معتزله(گروهی دیگر از اهل سنت که بیشتر عقل گرایند و تفکرات آن ها نسبت به دیگر گروهان اهل سنت به شیعه نزدیک تر است) و شیعیه ی امامیه بر اساس بینشی است که درباره ی حسن و قبح اعمال دارند فرق می کند.آنان معتقدند که افعال در ذات خویش، صرف نظر از دستور شرع، خوب یا بد هستند و عقل آدمی نیز قادر است دستکم این ها را درک کند.از سویی دیگر چون خداوند از هرگونه امر قبیح و ناروا مبراست، پس لزوماً کارهایش بر طبق عدل است و مرتکب ظلم نمی شود.به این ترتیب هر آنچه عقل آدمی مصداق عدل بیابد، بر خداوند واجب است و هر چه عقل مصداق ظلم تشخیص دهد، آن از خداوند متعال سر نمی زند. معتزله از این تفسیر به نتیجه ی انکار جبر و اثبات اختیار برای انسان و رّد توحید افعالی(به این معنا که خداوند فاعل همه ی افعال است) رسیده اند.
متکلمان شیعه ی امامیه صفت عدل را یکی از جامع ترین صفات فعل خدا در نظر گرفته اند. از نظر ایشان عدل الهی به معنای منزه بودن خدا از ارتکاب افعال قبیح و اخلال به واجبات و لزوم انجام دادن کارهای درست و نیکوست.متکلمان امامیه در رد سخنان اشاعره مبنی بر عدل خداوند گفته اند که برخی افعال به خودی خود عقلاً قبیح و ظلم است؛ از این رو خداوند این افعال را انجام نخواهد داد.برای نمونه می توان به مجبور کردن انسان ها به گناه و کیفر دادن آن ها به خاطر گناهان اشاره کرد و هرگز این افعال از خدا سر نمی زند ولی اشاعره بدان معتقدند.بدیهی است که انگیزه های ارتکاب عمل ناروا حسد، هوای نفس، ضعف و ناتوانی و سایر صفات رذلیه است و این از انگیزه های است که انسان ممکن است آن را داشته باشد ولی در ذات خدای متعال وجود ندارد.
لازم به ذکر است که به شیعه امامیه و معتزله که عدالت را صفات برای ذات حق می دانند عدلیه هم می گویند.

**naser66** · 18-10-2010 01:01 AM

با عنایت بر اینكه گروهی از اهل سنت معتقد به عدل هستند توضیح داده می‌‌شود كه متفكران و اندیشمندان اسلامی در نگرش به عدل الهی دارای دو نظریه و دو برداشت‌اند.
1)نظریة اشاعره (گروهی از اهل سنت(
اینان می‌‌گویند هیچ فعل و عملی دارای مفهوم عدل و ظلم ذاتاً نمی‌باشد بلكه معیار عادلانه بودن فعل خداوند است یعنی عدل چیزی است كه خداوند انجام می‌‌دهد و ظلم آنچه او ترك كند بر این اساس همة افعال و عملكردها حتی آنچه از بشر سر می‌‌زند عدل محض است. زیرا جهان فعل خدا است و فاعل مختار و انتخابگری جز خداوند وجود ندارد و آنچه او انجام دهد عدل محض است.
2)نظریة عدلیه (شیعیان و معتزله: گروه دیگری از اهل سنت)
اینان معتقدند هر فعل، عملی بدون توجه به فاعل و انجام دهنده‌اش دارای ارزش و ضد ارزش ذاتی است و همین معیار سنجش افعال است بنابراین عدل كاری است كه ذاتاً دارای حسن و ارزش باشد توسط هركسی انجام شود و این مطابقت با حسن و قبح معیار فعل خداوند نیز هست البته از آنجائیكه خداوند عقل مطلق و غیر متناهی است بلكه عقلهای عالمیان پرتوی از عقل او است. ساحت ربوبی او پیراسته از هرگونه آلودگی به ظلم و عمل ضدارزشی است.

با توضیحاتی كه داده شد چنین نتیجه می‌‌شود كه نه اشاعره و نه معتزله و امامیه هیچ یك مدعی انكار عدالت الهی نبوده‌اند ولیكن اشاعره طریقی را كه در پیش گرفته‌اند برای تعمیم اراده و قدرت الهی از نظر معتزله و امامیه ملازم با انكار عدالت الهی خواهد بود اگرچه اشاعره به این مطلب توجه نداشته باشند ولی می‌‌توانیم منازعة میان اشاعره و معتزله و و داوری امامیه را میان آنها به این صورت خلاصه می‌‌كنیم كه اشاعره برای مطلق دانستن اراده و قدرت الهی و عینیت آن با عدالت، همه چیز را از جمله افعال انسان را متعلق اراده و قدرت خدا دانستند و ناخواسته برای دفاع از عمومیت قدرت الهی و عدم محدودیت آن دچار اعتقاد به جبر در رفتار انسان گردیده و بی‌آنكه متوجه باشند عدالت الهی را ناخواسته انكار نمودند. معتزله نیز با توجه به لوازم و نتایج گفتار اشاعره كه عدالت الهی را زیر سؤال می‌‌برد برای دفاع از عدالت الهی افعال انسان را از حیطة‌خواست و ارادة خداوند خارج نمودند و قائل به تفویض گشتند و بی آنكه متوجه باشند ناخواسته قدرت خداوند را محدود نمودند و اراده و فعل انسان را از آن استثناء نمودند امامیه به استناد سخن پیشوایان معصوم خود در این منازعه چنین داوری نمودند "لاجبر ولاتفویض بل امر بین الامرین" و شرح این سخن چنان است كه هیچ‌یك از از محذورات سخن آن دو فرقه را در خود ندارد

***محمد آسیابانی*** · 22-02-2011 07:35 PM

هر دو مکتب شیعه و معتزله، عدل را به عنوان یکی از اصول مذهب خود اعلام می نمایند و هر دوی آنها به حسن و قبح عقلی معتقدند، بدین معنا که موضوعاتی وجود دارند که حتی اگر حکمی در ارتباط با آنها از جانب شرع مقدس نازل نشده باشد، عقل بشری به تنهایی می تواند خوبی و یا بدی آنها را تشخیص دهد و ظلم نیز یکی از این موارد است که عقل هر بشری آن را قبیح و زشت می داند و بر این اساس، خداوند نمی تواند مرتکب چنین قبیحی شود و لزوما پروردگار، در رفتار خود، عدالت را پیشه خواهد نمود. تفاوت این دو مذهب در آن است که معتزله، برای خروج از این بن بست که اگر تمام کردار بشر را به خدا نسبت دهیم، ثواب و عقاب او را منافی عدالت خواهیم یافت، توحید افعالی را زیر سؤال برده اند، اما شیعه، بدون آن که توحید افعالی را منتفی بداند و رفتار بشر را کاملا مستقل فرض نماید، با بیان این که فعل بشر در طول فعل خدا است و نه در عرض آن، بدون آن که از اعتقاد به عدالت خداوند دست بردارد، از این بن بست خارج شده است.